Οποιαδήποτε χρήση του υλικού αυτού από τρίτους απαιτεί έγκριση της διδάσκουσας.
Βασιλική Γεωργιάδου
Χειμερινό εξάμηνο 2008-09
ΠΜΣ Πολιτική Επιστήμη και Ιστορία, Πάντειο Παν/μιο
Θρησκείες και Πολιτική στη Νεωτερικότητα
Το μάθημα αποσκοπεί να αναλύσει τις σχέσεις των Θρησκειών με την Πολιτική και να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική και η εκλογική συμπεριφορά, καθώς και οι στάσεις και γνώμες των πολιτών για τα διάφορα πολιτικο-κοινωνικά διακυβεύματα, επηρεάζονται από τις θρησκευτικές αντιλήψεις τους και από τη συμμετοχή τους στους θρησκευτικούς και εκκλησιαστικούς θεσμούς. Στη διδασκαλία συνδυάζονται θεωρητικές προσεγγίσεις με δεδομένα εμπειρικών ερευνών.
Διδάσκουσα: Επίκουρος καθηγήτρια Βασιλική Γεωργιάδου
Συμμετοχή: Δρ. Γιάννης Τσίρμπας
Θεματικές ενότητες του μαθήματος
Α) Θρησκείες και Πολιτική υπό το βλέμμα ενός «εξωτερικού παρατηρητή»: Ζητήματα μεθοδολογίας και θεωρίας των θρησκειών.
•Η θέση των θρησκειών στη νεωτερικότητα: λειτουργική διαφοροποίηση, εκκοσμίκευση και «ιδιωτικοποίηση των θρησκειών».
•«Επιστροφή των θρησκειών» στη μεταψυχροπολεμική εποχή και «ξαναμάγεμα του κόσμου» (;): Θρησκευτικός πλουραλισμός, φονταμενταλισμός και νέες μορφές θρησκευτικής έκφρασης. Επιδράσεις της παγκοσμιοποίησης στο θρησκευτικό φαινόμενο.
•« Όλες οι θρησκείες είναι πολιτικές (;)» - Η θέση των θρησκειών ανάμεσα στη διάκριση «δημόσιου και ιδιωτικού».
•Η σχέση των εκκλησιών με το κράτος: συνταγματικά πρότυπα ρύθμισης αυτής της σχέσης στην Ευρώπη και την Ελλάδα.
Β) Η πολιτική και εκλογική κοινωνιολογία των θρησκειών
•Η έρευνα της πολιτικής και της εκλογικής συμπεριφοράς: Βασικές έννοιες, μοντέλα ανάλυσης και κατευθύνσεις της έρευνας.
•Η θρησκεία ως μια «κοινωνική διαιρετική τομή»: αποτελεί η θρησκευτική ταυτότητα και η εκκλησιαστική πρακτική κίνητρο ψήφου, σε ποιες περιπτώσεις και γιατί; Η σημασία της θρησκευτικής ταυτότητας και της εκκλησιαστικής πρακτικής στις μακρο-κοινωνιολογικές προσεγγίσεις της πολιτικής και της εκλογικής συμπεριφοράς.
•Κομματική ευθυγράμμιση των θρησκευόμενων και εκκλησιαζόμενων εκλογέων. Από τα θρησκευτικά κόμματα του 19ου/αρχών 20ού αιώνα στα χριστιανοδημοκρατικά κόμματα της μεταπολεμικής εποχής – κοινή μήτρα προέλευσής τους και διαφορές. Η εξέλιξη της «θρησκευτικής ψήφου» στη μεταπολεμική εποχή.
• Κρίση των κομμάτων, χαλάρωση των κομματικών ταυτίσεων και αποευθυγραμμίσεις ψηφοφόρων στην ύστερη νεωτερικότητα. Επιπτώσεις στη «θρησκευτική ψήφο».
Γ) Θρησκείες και Πολιτική στην Ελλάδα
• Ο ρόλος της θρησκείας στη διαμόρφωση της κυρίαρχης πολιτικής ιδεολογίας στην Ελλάδα
•Σχέσεις κράτους-εκκλησίας στη σύγχρονη Ελλάδα. Από τα «Ευαγγελιακά» μέχρι τις «Ταυτότητες»: οι μεγάλες συγκρούσεις στις σχέσεις της ορθόδοξης εκκλησίας με το ελληνικό κράτος και οι πολιτικο-κομματικές τους συνέπειες.
•Ο «λαός της εκκλησίας»: κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά και πολιτικο-κομματική ταυτότητα των θρησκευόμενων και εκκλησιαζόμενων εκλογέων κατά τη μεταπολίτευση – τι ψηφίζουν και γιατί όσοι εκκλησιάζονται και πιστεύουν.
•«Εμείς» και οι «Άλλοι»: Θρησκευτικές εκφράσεις και εκκλησιασμός στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Συγκλίσεις και Διαφορές.
Ερευνητικά Δεδομένα
Στο πλαίσιο της διδασκαλίας θα παρουσιαστούν, θα συζητηθούν και θα αποτελέσουν δυνητικό υλικό εργασιών ερευνητικά δεδομένα από την Ελλάδα, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Ενδεικτικά:
Θρησκεία και κοινωνία/Θρησκεία και Εκλογές
- Κοινωνικοδημογραφική και ιδεολογικοπολιτική ανάλυση των πιστών και συχνά εκκλησιαζόμενων
- Θρησκεία και κοινωνικές αντιλήψεις
- Θρησκεία και πολιτική συμμετοχή/πολιτική δράση
- Παρουσίαση σύγχρονων ερευνών κοινής γνώμης/European Social Survey
- Ανάλυση του αποτελέσματος των Αμερικανικών Προεδρικών Εκλογών: Θρησκεία και εκλογές από το 2000 στο 2008.
Ισλάμ και Δημοκρατία
Είναι το Ισλάμ συμβατό με τη δυτικού τύπου αστική δημοκρατία;
Παρουσίαση ποιοτικού και ποσοτικού συνδυαστικού ερευνητικού προγράμματος σε 31.000 μουσουλμάνους από 34 χώρες.
- Εξηγώντας τις στάσεις απέναντι στη δημοκρατία: Παράγοντες και δρώντες
- Το Ιδανικό Πολιτικό Σύστημα για τους μουσουλμάνους
- Η ελαστικότητα της ζήτησης για πολιτικά δικαιώματα
- Οι μεταβλητές που οδηγούν σε υποστήριξη της δημοκρατίας
- Στάσεις των μουσουλμάνων απέναντι σε δυτικού τύπου δημοκρατικούς θεσμούς και διαδικασίες.
Ελλάδα
- Διαχρονική δημοσκοπική παρακολούθηση του θέματος των ταυτοτήτων και άλλων θεμάτων που άπτονται των σχέσεων κράτους-εκκλησίας.
- Ο «λαός της εκκλησίας»: κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά και πολιτικο-κομματική ταυτότητα των θρησκευόμενων και εκκλησιαζόμενων εκλογέων κατά τη μεταπολίτευση και σήμερα – τι ψηφίζουν και γιατί.
Βιβλιογραφία
Θεματική Ενότητα Α: Θρησκείες και Πολιτική υπό το βλέμμα ενός «εξωτερικού παρατηρητή»: Ζητήματα μεθοδολογίας και θεωρίας των θρησκειών.
Βασικά κείμενα μελέτης:
Willaime J.-P, Κοινωνιολογία των θρησκειών, Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα 2004.
Casanova, J., Public religions in the modern world, Chicago: University of Chicago Press 1994.
Beyer, P., Religion and globalization, London: Sage 1997.
Barnavi, É., Φονικές θρησκείες, Αθήνα: Πόλις 2007.
Habermas, J., Religion in the public sphere, διαθέσιμο στη διεύθυνση http://www.sandiego.edu/pdf/pdf_library/habermaslecture031105_c939cceb2ab087bdfc6df291ec0fc3fa.pdf.
Ζορμπάς, Κ., Πολιτική και θρησκείες, Αθήνα: Παπαζήση 2007 (άρθρα Β. Γεωργιάδου και Α. Παπαρίζου).
Foundethakis, P, “Religion and constitutional culture in Europe”, Revue Hellénique de Droit International, 53 (2000).
----------
Acquaviva, S., The decline of the sacred in industrial society, Oxford: Blackwell 1979.
Beckford, J. A. (ed.), New religious movements and rapid social change, London: Sage 1986
Βeckford, J. A., Religion and advanced industrial society, London: Unwin Hyman 1989
Βerger, P., The social reality of religion, 1967.
Caplan, L. (ed.), Studies in religious fundamentalism, MacMillan Press 1987.
Derrida, J., Vattimo, G. (επιμ.), Η θρησκεία, Αθήνα: Αλεξάνδρεια 2003.
Freud, S., Το μέλλον μιας αυταπάτης, Αθήνα: Printa 2003.
Gauchet, M., Le desenchantement du monde, Paris: Gallimard 1985 {The disenchantment of the world, Princeton University Press 1999}.
Haynes, J. Religion in global politics, London, New York: Longman 1998.
Ηeelas, P., Martin, D., Morris, P., Religion, modernity and postmodernity, Oxford: Blackwell Publishers 1998.
Kepel, G., Η επιστροφή του Θεού, Νέα Σύνορα-Α.Α.Λιβάνης 1992.
Luhmann, N., Social Systems, Stanford: Stanford University Press 1995 {Soziale Systeme, Frankfurt/M: Suhrkamp 1993}.
Martin, D., A general theory of secularization, Oxford: Blackwell 1978.
Ντάνιελ, Ζ., Ο θεός είναι φανατικός;, Εισ. Στ. Ζουμπουλάκης, Αθήνα: Πόλις 1998.
ντε Τοκβίλ, Α., Η Δημοκρατία στην Αμερική, Αθήνα: Στοχαστής (χ.χ.).
Weber, M., Wirtschaft und Gesellschaft, Tübingen: J.C.B. Mohr (Paul Siebeck) 1972 {Economy and Society Berkeley: University of California Press }.
Westerlund, D. (ed.), Questioning the secural state: the worldwide resurgence of religion in politics, London: Hurst 1998.
Χάντινγκτον, Σ., Η σύγκρουση των πολιτισμών και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης, Αθήνα: Terzobooks 1999.
Θεματική Ενότητα Β: Η πολιτική και εκλογική κοινωνιολογία των θρησκειών
Βασικά κείμενα μελέτης:
Lipset, S. M., Rokkan, St. (eds.), Party systems and voter alignments, New York: free Press 1967 (εισαγωγικό κείμενο των Lipset και Rokkan)->Κείμενο υποχρεωτικής μελέτης
Karvonen, L., Kuhhle, St. (eds.), Party systems and voter alignments revisited, London and New York: Routledge 2002 (εισαγωγικό κείμενο Lipset και άρθρο Dogan).
Dogan, M., Erosion of class voting and of the religious vote in Western Europe, International Social Science Journal, τεύχ. 146/1996.
Norris, P., Inglehart, R., Sacred and secular. Religion and politics worldwide, Cambridge University Press 2004.
Κalyvas, St., The Rise of Christian Democracy in Europe, Ithaca, London: Cornell University Press 1996 {Η άνοδος της χριστιανοδημοκρατίας στην Ευρώπη, Αθήνα: Ποιότητα/Cornell University Press 2003}.
Kselman, Th., Buttigieg, J. A., European Christian Democracy, Notre Dame: University of Notre Dame Press 2003.
Hanley, D. (ed.), Christian Democracy in Europe. A comparative perspective, London: Pinter 1996 (εισαγωγή Hanley και Μέρος 1+2).
Διαμαντόπουλος, Θ., Κομματικές οικογένειες: συντηρητικά, φιλελεύθερα, χριστιανοδημοκρατικά, σοσιαλιστικά, κομμουνιστικά κόμματα, Αθήνα: Εξάντας 1991.
Λίποβατς, Θ., Δεμερτζής, Ν., Γεωργιάδου, Β. (επιμ.), Θρησκείες και πολιτική στη νεωτερικότητα, Αθήνα: Κριτική 2002 (άρθρο Boll).
----------
Kersbergen, K., Social capitalism. A study of Christian Democracy and the welfare state, London, Mew York: Routledge 1999.
Kotler-Berkowitz, L. A., «Religion and voting in Great Britain: A Reassessment», British Journal of Political Science, 31/2001.
Luther, K. L., Müller-Romel, F. (eds.), Political parties in the new Europe, Oxford University Press 2002.
Mair, P., Political parties and electoral change: party responses to electoral markets, London: Sage 2004.
Ράσκε, Γ., Κατσούλης, Ηλ. κ.ά., Τα πολιτικά κόμματα της Δυτικής Ευρώπης, τόμ. Α’-Β’, Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής 1993.
Stafford, R., Για μια χριστιανική δημοκρατία, πρόλ. Π. Κανελλόπουλου,Αθήνα: Χριστιανικοί Προσανατολισμοί 1949.
Ware, A. (ed.), Political parties: electoral change and structural response, Oxford: Basil Blackwell 1987.
Warner, Carolyn M., Confessions of an interest group: the Catholic Church and political parties in Europe, Princeton University Press 2000.
Θεματική Ενότητα Γ: Η πολιτική και εκλογική κοινωνιολογία των θρησκειών
Βασικά κείμενα μελέτης:
Μανιτάκης, Α., Οι σχέσεις της εκκλησίας με το κράτος-έθνος, Αθήνα: Νεφέλη 2000.
Δημητρόπουλος, Π., Κράτος και Εκκλησία: μια δύσκολη σχέση, Προλ. Α. Μανιτάκη, Αθήνα: Κριτική 2001.
Λίποβατς, Θ., Δεμερτζής, Ν., Γεωργιάδου, Β. (επιμ.), Θρησκείες και πολιτική στη νεωτερικότητα, Αθήνα: Κριτική 2002 (άρθρο Νικολακόπουλου/Γεωργιάδου).
Καφετζής, Π., Μαλούτας, Θ., Τσίγκανου, Ι. (επιμ.), Πολιτική, Κοινωνία, Πολίτες. Ανάλυση δεδομένων της Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας ESS, Αθήνα: Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών 2007 (άρθρο Νικολακόπουλου/Γεωργιάδου).
Ινστιτούτο VPRC, H κοινή γνώμη στην Ελλάδα. Έρευνες-Δημοσκοπήσεις 2001, επιμ. Χρ. Βερναρδάκης, Αθήνα: Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνη 2002 (άρθρο Νικολακόπουλου/Γεωργιάδου).
Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα (ESS), επιλεγμένα αποτελέσματα διαθέσιμα στη διεύθυνση http://www.ekke.gr/ess.
Alivizatos, N., “A new role for the Greek Church?”, Journal of Modern Greek Studies, 17 (1999).
Γεωργιάδου, Β., “Κοσμικό κράτος και Ορθόδοξη Εκκλησία. Σχέσεις θρησκείας, κοινωνίας και πολιτικής στη Μεταπολίτευση”, σε Χρ. Λυριντζής, Ηλ. Νικολακόπουλος, Δ. Σωτηρόπουλος (επιμ.), Κοινωνία και Πολιτική. Όψεις της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, 1974-1994, Αθήνα: Θεμέλιο 1996.
Γεωργιάδου, Β., Νικολακόπουλος, Ηλ.,”Εμπειρική ανάλυση του εκκλησιασμού στην Ελλάδα”, Κοινωνία Πολιτών, 7(2001).
Frazee, Ch. A., Oρθόδοξος Εκκλησία και ελληνική ανεξαρτησία 1821-1852, Αθήνα: Δόμος 1987.
Georgiadou, V., «Greek orthodoxy and the politics of nationalism”, International Journal of Politics, Culture and Society, 9/2(1995).
Jagodzinski, W., Dobbelaere, K., Secularization and church religiosity, σε J.W. van Deth, El. Scarbrough (eds.), The Impact of values, Oxford: Oxford University Press 1995.
Καραγιάννης, Γ., Η Εκκλησία από την κατοχή στον εμφύλιο, Αθήνα: Προσκήνιο-Άγγελος Σιδεράτος 2001.
Καραγιάννης, Γ., Εκκλησία και κράτος. Ιστορική επισκόπηση των σχέσεών τους, 1833-1997, Αθήνα: Το Ποντίκι (χ.χ.).
Καραμούζης, Π., Κράτος, εκκλησία και εθνική ιδεολογία στη νεώτερη Ελλάδα, διδακτορική διατριβή, Πάντειο Παν/μιο 2004.
Kitromilides, P., Veremis, Th. (eds.), The Orthoodox Church in a changing world, Athens: ELIAMEP 1998 (ΕΛΙΑΜΕΠ).
Lijphart, A., Language, religiosity, class and party choice, σε R. Rose (ed.), Electoral participation. A comparative analysis, Βeverly Hill and London: Sage Publications 1980.
Λίποβατς, Θ., «Ορθόδοξος Χριστιανισμός και εθνικισμός: δύο πτυχές της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής κουλτούρας», Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, 2(1993).
Mayer, Ν. (σε συνεργασία με P. Perrineau, D. Boy και B. Cautrès), Εκλογική συμπεριφορά. Ιστορικές διαδρομές και μοντέλα ανάλυσης, μτφ.-επιμ. Χριστόφορος Βερναρδάκης, Αθήνα: Σαββάλας 2005.
